کپی‌رایت محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی در ایران و جهان
کپی‌رایت محتوای هوش مصنوعی در ایران و جهان چه وضعیتی دارد؟ مالکیت خروجی، نویسنده‌ی انسانی، ریسک داده‌ی آموزشی و توصیه‌های محتاطانه.
خلاصه: در بسیاری از نظام‌های حقوقی، حمایت کپی‌رایت به «مؤلف انسانی» و خلاقیت انسانی گره خورده است؛ پس خروجی کاملاً خودکار مدل ممکن است حمایت کپیرایتی روشن نداشته باشد، اما سهم خلاقانه‌ی انسان (انتخاب، تدوین، ویرایش) ممکن است حمایت شود. در ایران رویه‌ی قضایی روشن و گسترده‌ای درباره‌ی محتوای هوش مصنوعی سراغ نداریم. این مقاله مشاوره‌ی حقوقی نیست و پاسخ قطعی ارائه نمی‌کند.
چرا این موضوع مهم است؟
اگر با هوش مصنوعی مقاله، تصویر، آهنگ یا کد تولید می‌کنید، می‌خواهید بدانید: آیا کسی دیگر می‌تواند آن را کپی کند؟ آیا میتوانم آن را به مشتری بفروشم؟ آیا خطر نقض حق دیگران وجود دارد؟ پاسخ‌ها به کشور، نوع اثر، میزان مشارکت انسانی و شرایط ابزار بستگی دارد.
وضعیت در ایران
قانون حمایت از حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان (۱۳۴۸) و قوانین تکمیلی، حمایت را به «مؤلف» مرتبط می‌کنند و درک سنتی از مؤلف، شخص حقیقی یا حقوقی است که اثر را پدید آورده است. درباره‌ی اینکه اثر تولیدشده توسط مدل چه جایگاهی دارد، متن صریح و رویه‌ی تثبیت‌شده‌ای که ما بتوانیم به آن استناد کنیم نیافتیم. بنابراین:
- نمی‌توان قطعی گفت اثر کاملاً ماشینی حمایت می‌شود یا نه.
- هرچه مشارکت خلاقانه‌ی انسان (طراحی ساختار، انتخاب، بازنویسی) بیشتر باشد، ادعای مؤلفیت قوی‌تر است.
- برای قرارداد تجاری مشورت با وکیل حوزه‌ی مالکیت فکری توصیه می‌شود.
وضعیت جهانی (به‌صورت کلی)
آمریکا
دفتر کپی‌رایت آمریکا گزارشی درباره‌ی قابلیت حمایت خروجی‌های تولیدی با هوش مصنوعی منتشر کرده است (بخش ۲ گزارش، منتشرشده در ۲۹ ژانویه ۲۰۲۵). نگاه کلی رایج در این حوزه این است که تألیف انسانی لازم است و صرف ارائه‌ی پرامپت برای مؤلفیت کافی نیست، اما انتخاب، تنظیم و تغییرات انسانی ممکن است حمایت شوند. گزارش را مستقیماً بخوانید؛ ما متن کامل را در اینجا بررسی نکرده‌ایم.
اتحادیه‌ی اروپا
رویکرد کلی «اثر آفرینش فکری شخص» مبنای حمایت است. قانون AI اروپا هم برای مدل‌های همه‌منظوره سیاست رعایت کپی‌رایت و خلاصه‌ی داده‌ی آموزشی در نظر گرفته است: EU AI Act.
سایر کشورها
برخی کشورها مقررات خاصی برای آثار تولید رایانه‌ای دارند و برخی نه. برداشت‌ها متفاوت و در حال تحول است.
سه ریسک جداگانه
- کپی‌رایت هوش مصنوعی
- مالکیت محتوای AI
- حقوق مؤلف
- قانون هوش مصنوعی